Thay đổi thẩm quyền xét xử theo Bộ luật tố tụng hình sự 2025 so với Bộ luật tố tụng hình sự 2015
Sự ra đời của Luật sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng hình sự 2025 số 99/2025/QH15 (BLTTHS 2025), cùng với hướng dẫn chi tiết từ Thông tư liên tịch số 03/2025/TTLT-TANDTC-VKSNDTC, đã tạo ra một cuộc tái cấu trúc toàn diện về thẩm quyền xét xử. Bắt đầu từ ngày 01/7/2025, việc xác định cấp Tòa án giải quyết vụ án hình sự sẽ có những thay đổi mang tính căn bản so với Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (BLTTHS 2015).
Dưới góc độ thực tiễn tố tụng, đây là những điểm khác biệt cốt lõi nhất mà ta cần mổ xẻ và nắm vững.
I. Tòa án nhân dân cấp khu vực và thẩm quyền xét xử
Thay đổi mang tính đột phá nhất là sự chuyển đổi từ mô hình Tòa án nhân dân cấp huyện sang Tòa án nhân dân khu vực, đi kèm với việc gia tăng mạnh mẽ thẩm quyền xét xử.
Tòa án nhân dân Khu vực 10 – TP.Hồ Chí Minh
Theo Điều 268 BLTTHS 2015, Tòa cấp huyện chỉ dừng lại ở việc xét xử các tội phạm ít nghiêm trọng, nghiêm trọng và rất nghiêm trọng. Bước sang BLTTHS 2025, Tòa án nhân dân khu vực được trao quyền xét xử sơ thẩm cả những tội phạm đặc biệt nghiêm trọng có mức cao nhất của khung hình phạt lên đến 20 năm tù. Do đó, một khối lượng khổng lồ các vụ án từ 15 đến 20 năm tù trước đây phải đẩy lên cấp tỉnh nay sẽ được giải quyết dứt điểm ngay tại cấp khu vực.
Ngoài ra, BLTTHS 2025 bổ sung thẩm quyền xét xử sơ thẩm các vụ án có yếu tố nước ngoài (khoản 3 Điều 268) và giải quyết hệ quả từ các vụ án mà bị cáo phạm tội ở ngoài lãnh thổ (khoản 2 Điều 269). Bên cạnh đó, Tòa khu vực thay thế cho Tòa án nhân dân cấp tỉnh, trực tiếp thụ lý việc tạm đình chỉ chấp hành hình phạt tù, áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh (Điều 452), cũng như xem xét yêu cầu thi hành bản án hình sự của nước ngoài đối với công dân Việt Nam bị từ chối dẫn độ (Điều 501),… Những thay đổi trên quy định cụ thể tại Luật sửa đổi BLTTHS số 99/2025/QH15, cho thấy sự gia tăng mạnh mẽ thẩm quyền xét xử của Tòa án nhân dân khu vực trong tố tụng hình sự.
II. Tòa án nhân dân cấp tỉnh: Tập trung vào các vụ án có tính chất đặc biệt
Khi Tòa khu vực được mở rộng thẩm quyền, Tòa án nhân dân cấp tỉnh thu hẹp lại thẩm quyền xét xử, tập trung cho những vụ án có mức hình phạt cao nhất (tù chung thân, tử hình) hoặc những vụ án mang tính chất đặc biệt.
TAND cấp tỉnh tập trung xét xử những vụ án có mức hình phạt cao nhất hoặc những vụ án có tính chất đặc biệt
(Ảnh minh họa)
Tiêu chí để xác định đâu là vụ án mang tính chất đặc biệt đã được chỉ ra rất rõ ràng tại Thông tư liên tịch số 03/2025, xóa bỏ sự lúng túng của người tiến hành tố tụng khi áp dụng BLTTHS sửa đổi 2025. Cụ thể, vụ án sẽ thuộc thẩm quyền của Tòa án nhân dân cấp tỉnh nếu thuộc một trong các trường hợp sau:
1. Về nhân thân người phạm tội:
- Lãnh đạo chủ chốt: BLTTHS 2015 quy định cấp tỉnh xử lãnh đạo từ cấp huyện. Sau sửa đổi, từ nay Tòa cấp tỉnh chỉ thụ lý nếu bị cáo là lãnh đạo từ cấp phó ban ngành cấp tỉnh trở lên (Phó Bí thư, Phó Chủ tịch, Ủy viên thường vụ…), Thứ trưởng, hoặc cán bộ do Bộ Chính trị, Ban Bí thư quản lý.
- Chức sắc tôn giáo, người có uy tín: Gồm những người có phẩm vị cao (Hòa thượng, Ni trưởng, Mục sư, Phối sư…) hoặc những nhân vật có tầm ảnh hưởng lớn trong đồng bào dân tộc thiểu số (già làng, trưởng bản, trí thức, người chữa bệnh giỏi được dân làng tín nhiệm).
2. Về tính chất phức tạp của vụ án: Một vụ án dù thuộc khung hình phạt của Tòa khu vực nhưng sẽ bị chuyển lên cấp tỉnh nếu rơi vào các trường hợp sau:
- Phạm vi thực hiện hành động phạm tội trải dài từ 02 tỉnh, thành phố trở lên; chứng cứ mâu thuẫn phức tạp, liên quan nhiều người, nhiều ngành.
- Vụ án mà bị cáo đang gánh một bản án tử hình hoặc chung thân đã có hiệu lực pháp luật từ một vụ việc khác.
- Vụ án có ảnh hưởng đến đường lối, chính sách, quan hệ đối ngoại của Đảng và Nhà nước.
- Đặc biệt các vụ án bị đưa vào diện Ban Chỉ đạo Trung ương hoặc Ban Chỉ đạo cấp tỉnh về phòng chống tham nhũng, tiêu cực theo dõi, chỉ đạo
III. Cơ chế xử lý xung đột và điều chuyển hồ sơ linh hoạt
Thực tiễn tranh tụng theo BLTTHS 2015 thường gặp cảnh hồ sơ bị “ngâm” hoặc chuyển lòng vòng giữa các cấp Tòa do bất đồng quan điểm về thẩm quyền. Để khắc phục, luật mới đã thiết lập cơ chế phối hợp trực diện giữa các lãnh đạo ngành.
Nâng cao phối hợp giữa các lãnh đạo ngành để xử lý hồ sơ vụ việc có hiệu quả (Ảnh minh họa)
Lấy ví dụ, khi Tòa khu vực thụ lý nhưng phát hiện án có dấu hiệu thuộc thẩm quyền cấp tỉnh (ví dụ phát hiện bị cáo là người có uy tín cao trong dân tộc thiểu số), Chánh án Tòa khu vực phải báo cáo ngay lên Tòa cấp tỉnh. Nếu Chánh án Tòa cấp tỉnh đồng tình, họ sẽ phối hợp với Viện trưởng Viện kiểm sát cùng cấp ra thông báo. Tòa khu vực lúc này lập tức trả hồ sơ cho Viện kiểm sát để đẩy hồ sơ vụ án lên cấp tỉnh. Ngược lại, nếu Tòa cấp tỉnh thấy án chưa đến mức mình phải xử, họ sẽ chủ động trả hồ sơ xuống. Sự rành mạch này giúp rút ngắn đáng kể thời gian trong tố tụng.
IV. Quy định về xét xử phúc thẩm và giám đốc thẩm, tái thẩm
Phúc thẩm: Kể từ ngày 01/7/2025, với việc chuyển đổi sang cấu trúc 3 cấp (Tối cao – Tỉnh – Khu vực), thẩm quyền xét xử phúc thẩm của Tòa án nhân dân cấp tỉnh sẽ trực tiếp thụ lý và giải quyết các bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực của Tòa án nhân dân khu vực (cấp huyện trước đây) bị kháng cáo hoặc kháng nghị. Tòa án nhân dân cấp tỉnh nay đóng vai trò xét xử phúc thẩm các bản án của Tòa án nhân dân khu vực. Đối với những tội phạm đặc biệt nghiêm trọng có mức cao nhất của khung hình phạt đến 20 năm tù, thời hạn mở phiên tòa phúc thẩm ở cấp tỉnh được nới lỏng lên đến 90 ngày đối với trường hợp xét xử phúc thẩm vụ án.
Giám đốc thẩm, Tái thẩm: Từ ngày 01/7/2025, theo quy định mới, Tòa án nhân dân cấp tỉnh chính thức có thẩm quyền giám đốc thẩm đối với các vụ án hình sự đã có hiệu lực pháp luật, thông qua Ủy ban Thẩm phán Tòa án nhân dân cấp tỉnh. Quy định này nhằm giảm tải cho tòa tối cao và đẩy nhanh quá trình giải quyết các vụ án. Quyền kháng nghị đối với bản án của Tòa khu vực nay được trao trực tiếp cho Chánh án và Viện trưởng Viện kiểm sát cấp tỉnh. Ủy ban Thẩm phán cấp tỉnh sẽ trực tiếp ngồi ghế giám đốc thẩm. Sự phân quyền mạnh mẽ này so với năm 2015 giúp địa phương tự chủ hơn, giải quyết nhanh gọn các sai sót tố tụng ở cơ sở mà không phải chờ đợi sự can thiệp từ trung ương.
Các địa phương tự chủ hơn trong việc giải quyết sai sót tố tụng ở cơ sở (Ảnh minh họa)
Nhìn nhận một cách tổng thể, sự chuyển giao từ BLTTHS 2015 sang BLTTHS 2025 là một bước tiến dài về phân cấp Tòa án. Việc phân định rạch ròi thẩm quyền sơ thẩm, luật hóa các khái niệm định tính và trao quyền mạnh mẽ cho Tòa án nhân dân cấp tỉnh trong giám đốc thẩm không chỉ giảm tải áp lực cho cấp trên mà còn giúp giảm thời gian quá trình giải quyết án. Với những người hành nghề luật, việc cập nhật và mổ xẻ kỹ lưỡng những thay đổi này là hành trang bắt buộc để định hướng đúng đắn và bảo vệ toàn vẹn quyền lợi cho khách hàng ngay từ những giai đoạn đầu tiên của quá trình tố tụng.
Luật sư Trần Thị Hiền- 0989 936 675.
📞 Liên hệ Công ty luật Hiền Phúc Hà Nội để được tư vấn
Hotline: 0962 282 418;
Địa chỉ giao dịch: P428-VP3, Bán đảo Linh Đàm, Hoàng Liệt, Hà Nội;
Email: hienphuchn@gmail.com.
