Điều kiện, thủ tục chuyển hướng xử lý người phạm tội chưa thành niên.
Định nghĩa: Chuyển hướng xử lý đối với người chưa thành niên phạm tội là việc cơ quan có thẩm quyền trong tố tụng hình sự quyết định không áp dụng hoặc chấm dứt việc xử lý theo thủ tục tố tụng hình sự thông thường, mà chuyển sang áp dụng các biện pháp giáo dục, hỗ trợ, giám sát hoặc phục hồi nhằm giúp người chưa thành niên nhận thức được hành vi vi phạm, sửa chữa sai lầm và tái hòa nhập xã hội.
Luật Tư pháp người chưa thành niên có hiệu lực từ ngày 01/01/2026 đã thiết lập một cơ chế hoàn toàn mới trong xử lý người chưa thành niên phạm tội, trong đó nổi bật là cơ chế “chuyển hướng xử lý”. Đây là cách tiếp cận mang tính nhân văn, đặt mục tiêu giáo dục, phục hồi và tái hòa nhập xã hội lên hàng đầu thay vì chỉ áp dụng các biện pháp trừng phạt hình sự. Cơ chế chuyển hướng cho phép cơ quan tiến hành tố tụng, trong những trường hợp nhất định, không tiếp tục xử lý theo quy trình tố tụng hình sự thông thường mà áp dụng các biện pháp giáo dục, hỗ trợ phù hợp với độ tuổi và khả năng nhận thức của người chưa thành niên.
Theo Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, chuyển hướng xử lý là việc cơ quan tiến hành tố tụng quyết định không áp dụng hoặc chấm dứt việc xử lý theo thủ tục tố tụng hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội mà thay vào đó áp dụng các biện pháp giáo dục, hỗ trợ hoặc biện pháp phục hồi phù hợp nhằm giúp họ nhận thức hành vi sai trái và sửa chữa lỗi lầm. Việc chuyển hướng xử lý không làm mất đi tính nghiêm minh của pháp luật mà thể hiện chính sách hình sự đặc biệt của Nhà nước đối với người chưa thành niên, coi trọng yếu tố giáo dục và phòng ngừa tái phạm.
Về điều kiện áp dụng chuyển hướng xử lý, Luật quy định việc chuyển hướng chỉ được xem xét khi người thực hiện hành vi phạm tội là người chưa đủ 18 tuổi tại thời điểm thực hiện hành vi. Hành vi phạm tội thuộc loại ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng, gây thiệt hại không lớn cho xã hội, người phạm tội có nhân thân tốt, có nơi cư trú rõ ràng và có khả năng được gia đình, nhà trường hoặc cộng đồng giám sát, giáo dục. Người chưa thành niên phải thành khẩn khai báo, nhận thức được hành vi vi phạm và có thái độ hợp tác với cơ quan tiến hành tố tụng. Trong nhiều trường hợp, việc khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại hoặc được người bị hại đồng ý cũng là những yếu tố quan trọng để xem xét áp dụng biện pháp chuyển hướng.
Bên cạnh các điều kiện về tính chất, mức độ của hành vi phạm tội, việc áp dụng chuyển hướng còn phải căn cứ vào kết quả đánh giá về hoàn cảnh gia đình, môi trường sống, mức độ phát triển tâm sinh lý, khả năng giáo dục và nguy cơ tái phạm của người chưa thành niên. Những thông tin này được thể hiện thông qua báo cáo điều tra xã hội do người làm công tác xã hội hoặc cơ quan chuyên môn thực hiện. Báo cáo điều tra xã hội là căn cứ quan trọng để cơ quan tiến hành tố tụng đánh giá toàn diện nhân thân và điều kiện giáo dục của người chưa thành niên trước khi quyết định có áp dụng chuyển hướng hay không.
Luật cũng quy định rõ thẩm quyền xem xét và quyết định chuyển hướng xử lý trong từng giai đoạn tố tụng. Ở giai đoạn điều tra, thẩm quyền quyết định chuyển hướng thuộc về Thủ trưởng hoặc Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra. Khi có đủ căn cứ để chuyển hướng, cơ quan điều tra sẽ ra quyết định chuyển hướng xử lý và vụ án sẽ không tiếp tục được chuyển sang Viện kiểm sát để truy tố. Điều này có nghĩa là quá trình tố tụng hình sự sẽ dừng lại ngay tại giai đoạn điều tra và người chưa thành niên được áp dụng các biện pháp giáo dục thay thế.
Ở giai đoạn truy tố, thẩm quyền quyết định chuyển hướng xử lý thuộc về Viện trưởng hoặc Phó Viện trưởng Viện kiểm sát. Sau khi nhận hồ sơ vụ án và bản kết luận điều tra đề nghị truy tố, nếu xét thấy người chưa thành niên đủ điều kiện áp dụng chuyển hướng, Viện kiểm sát có thể ra quyết định chuyển hướng xử lý. Khi đó, vụ án sẽ không được đưa ra xét xử tại Tòa án và người chưa thành niên sẽ được áp dụng các biện pháp giáo dục, giám sát phù hợp theo quy định của pháp luật.
Ở giai đoạn xét xử, thẩm quyền xem xét chuyển hướng xử lý thuộc về Thẩm phán hoặc Hội đồng xét xử. Trong quá trình nghiên cứu hồ sơ vụ án hoặc tại phiên tòa, nếu nhận thấy người chưa thành niên có đủ điều kiện để áp dụng cơ chế chuyển hướng, Thẩm phán hoặc Hội đồng xét xử có thể quyết định chuyển hướng xử lý. Khi quyết định chuyển hướng được ban hành, vụ án sẽ không tiếp tục xét xử theo thủ tục hình sự thông thường mà được chuyển sang áp dụng các biện pháp giáo dục, phục hồi đối với người chưa thành niên.
Về thủ tục chuyển hướng xử lý, Luật quy định phải có đề nghị chuyển hướng từ cơ quan tiến hành tố tụng có thẩm quyền. Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc Tòa án sau khi xem xét hồ sơ vụ án và kết quả điều tra xã hội có thể đề xuất áp dụng chuyển hướng đối với người chưa thành niên. Trên cơ sở đề nghị này và các tài liệu liên quan, người có thẩm quyền như Thủ trưởng hoặc Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra, Viện trưởng hoặc Phó Viện trưởng Viện kiểm sát, Thẩm phán hoặc Hội đồng xét xử sẽ xem xét và ra quyết định chuyển hướng xử lý nếu thấy đủ điều kiện theo quy định của pháp luật.
Báo cáo điều tra xã hội là một trong những tài liệu bắt buộc trong quá trình xem xét chuyển hướng xử lý. Báo cáo này do người làm công tác xã hội hoặc cơ quan chuyên môn thực hiện nhằm đánh giá hoàn cảnh gia đình, điều kiện sống, môi trường giáo dục và khả năng phục hồi của người chưa thành niên. Việc thu thập thông tin từ gia đình, nhà trường, chính quyền địa phương và các tổ chức xã hội giúp cơ quan tiến hành tố tụng có cái nhìn đầy đủ, khách quan trước khi đưa ra quyết định chuyển hướng.
Sau khi có quyết định chuyển hướng xử lý, người chưa thành niên sẽ không tiếp tục bị xử lý theo thủ tục tố tụng hình sự thông thường mà được áp dụng các biện pháp giáo dục, giám sát hoặc hỗ trợ theo quy định của Luật Tư pháp người chưa thành niên. Các biện pháp này có thể bao gồm giáo dục tại cộng đồng, hòa giải, bồi thường thiệt hại, tham gia các chương trình phục hồi hoặc các hoạt động xã hội nhằm giúp người chưa thành niên nhận thức được hành vi sai trái và có cơ hội sửa chữa lỗi lầm.
Có thể thấy rằng cơ chế chuyển hướng xử lý là một bước tiến quan trọng trong chính sách hình sự của Việt Nam đối với người chưa thành niên phạm tội. Việc áp dụng cơ chế này giúp giảm thiểu tác động tiêu cực của quá trình tố tụng hình sự đối với sự phát triển tâm lý của người chưa thành niên, đồng thời tạo điều kiện để họ được giáo dục, phục hồi và tái hòa nhập xã hội. Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp với xu hướng quốc tế về tư pháp vị thành niên, đặt lợi ích tốt nhất của trẻ em và người chưa thành niên lên hàng đầu trong quá trình xử lý vi phạm pháp luật.
