LUẬT TƯ PHÁP NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN CÓ HIỆU LỰC TỪ 01/01/2026
Từ 01/01/2026: Người chưa thành niên phạm tội sẽ không còn bị xử lý như trước – Luật mới thay đổi hoàn toàn tư duy hình sự là bước chuyển lớn trong chính sách hình sự – Lấy giáo dục làm trung tâm.
Ngày 30/11/2024, Quốc hội khóa 15 đã thông qua Luật Tư pháp người chưa thành niên số 59/2024/QH15, và luật này đã chính thức có hiệu lực từ ngày 01/01/2026.
Đây là lần đầu tiên Việt Nam ban hành một đạo luật riêng điều chỉnh toàn diện hoạt động tư pháp đối với người chưa thành niên, thay vì chỉ quy định rải rác trong Bộ luật Hình sự và Bộ luật Tố tụng hình sự như trước đây.
Luật mới không chỉ thay đổi kỹ thuật tố tụng, mà còn thể hiện sự chuyển dịch mạnh mẽ về tư duy lập pháp: Từ trừng phạt sang phục hồi; Từ xử lý hình sự sang giáo dục – tái hòa nhập.
I. Phạm vi điều chỉnh – Thiết lập hệ thống tư pháp riêng cho người chưa thành niên
Luật quy định toàn diện về:
- Xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên phạm tội;
- Hình phạt và nguyên tắc áp dụng hình phạt;
- Thủ tục tố tụng thân thiện;
- Thi hành án và tái hòa nhập cộng đồng;
- Vai trò của công tác xã hội trong tố tụng;
Cần một cơ chế tư pháp chuyên biệt cho người vị thành niên thay vì áp dụng máy móc cơ chế của luật pháp thông thường
II. Nguyên tắc xuyên suốt: Bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ em
Luật đặt ra các nguyên tắc:
- Truy cứu trách nhiệm hình sự chỉ là biện pháp cuối cùng: Việc truy cứu TNHS đối với người chưa thành niên chỉ thực hiện khi thật sự cần thiết và phải nhằm mục đích giáo dục, giúp họ sửa chữa sai lầm.
- Ưu tiên áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng: Ở tất cả các giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử, cơ quan tiến hành tố tụng phải ưu tiên xem xét áp dụng biện pháp chuyển hướng trước khi nghĩ đến hình phạt.
- Không áp dụng tù chung thân và tử hình: Không áp dụng tù chung thân hoặc tử hình đối với người chưa thành niên phạm tội.
- Không áp dụng hình phạt bổ sung.
- Trong nhiều trường hợp, án đã tuyên không được tính để xác định tái phạm.
Đây là bước tiến lớn về chính sách nhân đạo và phù hợp với Công ước quốc tế về quyền trẻ em.
III. 12 biện pháp xử lý chuyển hướng – Cơ chế “diversion” lần đầu tiên được luật hóa đầy đủ
Luật quy định 12 biện pháp xử lý chuyển hướng, chia thành các nhóm:
- Nhóm biện pháp mang tính giáo dục – hòa giải:
- Khiển trách;
- Xin lỗi bị hại;
- Bồi thường thiệt hại;
- Nhóm biện pháp giám sát tại cộng đồng:
- Giáo dục tại xã/phường
- Quản thúc tại gia đình
- Hạn chế khung giờ đi lại
- Cấm tiếp xúc
- Cấm đến địa điểm có nguy cơ tái phạm
- Tham gia chương trình học tập, dạy nghề
- Tham gia điều trị hoặc tư vấn tâm lý
- Thực hiện công việc phục vụ cộng đồng
- Biện pháp nghiêm khắc hơn:
- Giáo dục tại trường giáo dưỡng
Các hình phạt trên nhằm giảm tối đa việc đưa trẻ vào quy trình tố tụng hình sự đầy đủ.
IV. Điều kiện áp dụng chuyển hướng – Chiến lược quan trọng trong bào chữa
Để được áp dụng biện pháp chuyển hướng, phải đáp ứng đủ:
- Có chứng cứ xác định hành vi phạm tội;
- Người chưa thành niên thừa nhận hành vi;
- Đồng ý bằng văn bản về việc xử lý chuyển hướng;
Điều này có ý nghĩa chiến lược trong thực tiễn hành nghề luật sư. Thay vì chỉ tập trung xin giảm nhẹ hình phạt, hướng đi mới trong bào chữa cho bị can, bị cáo là Người chưa thành niên là “Đề nghị xử lý chuyển hướng để tránh truy cứu TNHS và tránh án tích”.
V. Báo cáo điều tra xã hội – Yếu tố mới mang tính quyết định
Một điểm đột phá là sự tham gia bắt buộc của người làm công tác xã hội trong quá trình tố tụng.
Phải lập Báo cáo điều tra xã hội, trong đó đánh giá:
- Hoàn cảnh gia đình;
- Môi trường sống;
- Mức độ trưởng thành;
- Nguyên nhân dẫn đến hành vi phạm tội;
- Khả năng phục hồi;
Báo cáo này là cơ sở quan trọng để cơ quan tiến hành tố tụng quyết định có áp dụng chuyển hướng hay không.
Nếu được xử lý đúng cách, điều tra xã hội là yếu tố có thể làm thay đổi hoàn toàn hướng xử lý vụ án
VI. Bảo đảm tố tụng thân thiện và bắt buộc có luật sư
Luật quy định:
- Người chưa thành niên là người bị buộc tội bắt buộc phải có người bào chữa;
- Hạn chế tối đa tạm giữ, tạm giam;
- Bảo đảm bí mật cá nhân;
- Xét xử kín trong các trường hợp cần thiết;
- Bố trí phòng cách ly bảo vệ bị hại là trẻ em;
Như vậy, từ 01/01/2026, mọi vụ án có người chưa thành niên đều phải được giải quyết theo một chuẩn mực tố tụng cao hơn và nhân văn hơn.
VII. Ý nghĩa thực tiễn đối với gia đình và xã hội
Luật Tư pháp người chưa thành niên không chỉ là văn bản pháp lý mới, mà còn là thông điệp chính sách:
- Trẻ em vi phạm pháp luật không phải là “tội phạm thu nhỏ”;
- Các em là người đang phát triển, có khả năng sửa chữa;
- Gia đình và cộng đồng có vai trò quyết định trong phục hồi;
Đồng thời, luật cũng đặt trách nhiệm rất lớn lên gia đình trong việc giám sát, giáo dục và phối hợp với cơ quan chức năng.
KẾT LUẬN
Luật Tư pháp người chưa thành niên có hiệu lực từ 01/01/2026 là bước ngoặt quan trọng của chính sách hình sự Việt Nam.
Tinh thần cốt lõi của luật là:
- Giáo dục thay vì trừng phạt.
- Sửa chữa, phục hồi thay vì cách ly khỏi xã hội hay loại bỏ.
- Bảo vệ tương lai thay vì đóng lại cánh cửa cơ hội.
Trong bối cảnh xã hội ngày càng phức tạp, việc hiểu đúng và áp dụng đúng luật này sẽ góp phần bảo vệ quyền trẻ em và giảm thiểu tái phạm trong tương lai.
CÔNG TY LUẬT TNHH HIỀN PHÚC – HIỀN PHÚC LAW
📍 Địa chỉ giao dịch: P428-VP3, Bán đảo Linh Đàm, Hoàng Liệt, Hà Nội;
📞 Hotline: 0962 282 418/0989 936575;
📧 Email: hienphuchn@gmail.com
“Chuyên mục Tư vấn – Bào chữa – Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp trong các vụ án hình sự, dân sự, hôn nhân gia đình và các vấn đề pháp lý liên quan đến người chưa thành niên”.
